Kategorie
Zwierzęta

Osłony ciała i twory osłonowe

Zoologia łowiecka jest gałęzią nauk przyrodniczych, zajmującą się badaniem zwyczajów zwierzyny (behawior). Traktuje o morfologii wewnętrznej i zewnętrznej , procesach fizjologicznych i zachowaniu się zwierząt. Dane te są niezwykle cenne dla czynnej ochrony fauny.

Osłony ciała i twory osłonowe

Ptaki i ssaki są zwierzętami stałocieplnymi i do tego wymogu dostosowana jest budowa skóry i jej wytworów osłonowych, czyli piór i sierści. Wierzchnią, dość sztywną warstwę tworzy nabłonek (epiderma). Pod nią znajduje się skóra właściwa — strefa rozmnażania komórkowego, powodująca powstawanie formacji rogowych jak rogi i poroże, pazury i puszka kopytowa czy puszka racic. Skóra ptaków jest mniej zwarta niż u ssaków, a najdelikatniejsza jest u płomykówek.

Pióro jest innym tworem osłonowym. Znamy jego dwa zasadnicze rodzaje: lotki i pióra puchowe. Lotki składają się ze stosiny przedłużającej oś pióra, mającej po obu stronach wyrastające w jednej płaszczyźnie chorągiewki. Pióra te są dość sztywne i służą do ochrony ciała ptaków, nadając mu aerodynamiczne kształty. Pióra puchowe mają oś krótką i chorągiewki bez haczyków. Puch stanowi okrywę młodych ptaków, a u dorosłych — izolacyjną warstwę znajdującą się pod piórami okrywowymi.

Pióra odnawiają się co roku, stale lub jednorazowo w danym okresie. U niektórych gatunków pierzenie się następuje raz w roku (gęsi), inne zmieniają pióra dwa razy (kaczki). U większości ptaków najczęściej występuje dwukrotne pierzenie w roku. Tylko u niewielu gatunków obserwuje się trzykrotne pierzenie w ciągu roku (pardwa). Jeśli ptak odnawia swoje upierzenie wiele razy w roku, nie wymienia wszystkich piór od razu. Pierzenie obejmuje tylko niektóre części ciała. Odnawianie lotek może być stopniowe (ptaki drapieżne, kuraki) lub jednorazowe (kaczkowate). W drugim przypadku, gdy wszystkie lotki wypadają jednocześnie, ptaki są niezdolne do lotu przez trzy do siedmiu tygodni.

W ciągu życia ptaka upierzenie zmienia się wiele razy. Puch piskląt jest zastępowany przez upierzenie młodzieńcze, które ustępuje następnego roku (bażanty, grzywacze) lub kilka lat później (orły) szacie osobników dorosłych.

U dojrzałych ptaków rozróżnia się dwa rodzaje upierzenia: upierzenie godowe, kolorowe, pojawiające się u samców w okresie godowym i podczas gnieżdżenia się (patrz: krzyżówka) oraz upierzenie zimowe lub letnie, mniej barwne, które wyrasta po dorocznym pierzeniu się, po zakończeniu okresu godowego. W tym okresie ubarwienie samców jest podobne do ubarwienia samic.

Twory włosowe ssaków przybierają także dwie formy. Włosy puchowe są krótkie i delikatne i zapewniają dobrą izolację cieplną. Włosy okrywowe natomiast są sztywne, dłuższe i bardziej szorstkie. Zrzucanie sierści następuje dwa razy w roku: wiosną i na początku zimy. Sierść letnia jest krótsza, mniej gęsta i często innej barwy niż zimowa — długa i gęsta (patrz: sarna, gronostaj).

W skórze ssaków występują różne gruczoły. Skóra ptaków jest ich pozbawiona. Występuje tylko gruczoł kuprowy. Jest on bardzo rozwinięty u ptaków wodnych, u których wydzielina tego gruczołu zapewnia nieprzemakalność upierzenia. U takich gatunków, jak gołębie i papugi jest on w stanie zaniku, a u jeszcze innych w ogóle nie występuje.

Skóra ssaków zawiera gruczoły potowe odgrywające zasadniczą rolę w przemianach fizjologicznych i w regulacji temperatury ciała. Gruczoły łojowe natłuszczają zewnętrzną warstwę skóry, sierść i pazury. Gruczoły zapachowe, które powstały z przekształcenia się gruczołów łojowych i potowych, mają znaczenie w porozumiewaniu się zwierząt wewnątrz gatunkowym i międzygatunkowym. Ssaki w swoim biotopie orientują się głównie dzięki zapachom; umożliwiają one rozpoznawanie płci, służą do znaczenia terytorium i u niektórych gatunków do obrony (tchórz). Jelenie zostawiają wydzielinę gruczołów zapachowych na drzewach lub na krzakach, lisy mieszają ją ze swymi odchodami, sarny zostawiają ją na własnym tropie.

Gruczoły zapachowe są różnie rozmieszczone, w zależności od rodzaju i gatunku: u lisów, borsuków i zajęcy występują gruczoły płciowo-odbyto-we, u jeleni podoczodołowe (gruczoły łzowe). Gruczoły zapachowe u kozic znajdują się u nasady rogów, u zajęcy pod policzkami i nad nozdrzami, u licznych jeleniowatych — między racicami.

Gruczoły mleczne powstały w wyniku przekształcenia się gruczołów potowych. Są one charakterystyczne wyłącznie dla ssaków, przy czym wydzielanie mleka zaczyna się dopiero po porodzie. Gruczoły mleczne rozwijają się w sutkach.

Innym produktem okrywowym jest dziób ptaków. Utworzony ze zrogowaciałych płytek pokrywających szczęki, ma różne kształty. Służy do chwytania pokarmu, przenoszenia przedmiotów, ich rozpoznawania, do atakowania przeciwnika lub do obrony. Haczykowaty dziób ptaków drapieżnych ułatwia kawałkowanie zdobyczy, dziób kaczkowatych jest płaski i obrzeżony zewnętrznymi blaszkami służącymi do filtrowania cząstek pokarmu z wody lub do skubania trawy. Cienki, w kształcie szczypiec, dziób kszyka służy mu do zgłębiania mułu w poszukiwaniu robaków. Czapla siwa podczas połowu ryb posługuje się dziobem jak harpunem, dziób kuraków jest krótki i silny, gdyż służy do dziobania.

Pazury i racice są również zrogowaciałymi tworami okrywowymi. Pazury ptaków i ssaków okrywają ostatnie człony palców. Dzienne ptaki drapieżne mają pazury silne i zakrzywione. Posługują się nimi do chwytania zdobyczy i do rozdzierania jej. Kuraki grzebiące w ziemi mają pazury szerokie i krótkie. Szczególnie mocne i ostre pazury mają płowe drapieżniki. Rysie i niedźwiedzie posługują się nimi do chwytania zdobyczy, lisy do kopania nor, borsuki do wygrzebywania pokarmu. Kotowate mają pazury schowane. Wysuwają je tylko w czasie obrony lub ataku na zdobycz. Tak więc pazury kota czy rysia są niewidoczne na śladach. Racice są zrogowaciałą osłoną ostatnich członów trzeciego i czwartego palca kopytnych. Ostatnie człony palca drugiego i piątego są atroficzne i umieszczone nieco wyżej z tyłu kończyny. Są one także zaopatrzone w zrogowaciałą okrywę.

Puszka rogowa racic jest wytworem okrywowym występującym u niektórych przedstawicieli kopytnych, jak muflon, kozica i wielu innych. Rogi okrywają kostny wyrostek na czole. Rosną bez przerwy od podstawy, więc ich wierzchołek jest siłą rzeczy częścią najstarszą.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *